پێنج وەسیەتەكەی نەوشیروان مستەفا بۆ كورد

مەجید ساڵح

 دوای راپەڕینی 1991، نەوشیروان مستەفا تاكە خەونی ئەوە بو ئەو ئەزمونەی كوردستانی عێراق "ئەگەر بۆ هەفتەیەكیش بێ، با بۆ دنیای ئیسپات بكات كە ئەتوانێ حكومڕانی خۆمان بكەین، ئەگەر وازمان لێ بێنن خۆمان ئەتوانین حكومرانی خۆمان بكەین". لەو پێناوەدا هەوڵی زۆری دا سەرەتا لە گەڵ هاوسەنگەرەكانی شاخدا، دواتر كە زۆر زۆر نائومێد بو لەوان، هانای بردە لای ئیسلامیەكان و داوای هاوكاری لێكردن و بە مامۆستا عوسمان عەبدولعەزیزی وت: "من بۆ خۆم لە بەر دەمی ئێوەدا ئیعتراف ئەكەم كە رەنگە لە زۆریان خوێنەوار تر بم، چونكە من بێجگە لەوەی جامیعەی بەغام خوێندوە، چوار ساڵیش لە ڤییەنا دەرسم خوێندوە. لە زمانیشا كوردی ئەزانم، عەرەبی ئەزانم، فارسی ئەزانم، ئەڵمانی زۆر باش ئەزانم، ئینگلیزی‌ش ئەزانم كەچی هێشتا خۆم بە شایستەی ئەوە نازانم دانیشم لە شوێنكا، وەك سلێمانی من محافزی سلێمانی بم". پاشان بۆ چاكردنی دۆخی خراپی ئیداری دوای راپەڕین بۆ پەنای بۆ ئەكادیمیسیەنەكانی شار برد، ئەوانیش هەریەكەو بە بیانویەك شانی خۆیان لەسەر بەرپرسیارێتیەكە دزیەوە، شەڕی ناوخۆی ١٩٩٤ دەستی پێكرد و هەمو پرۆژە ئیسلاحییەكانی نەوشیروان مستەفای پەك خست.

یەكێك لە ئەولەویەتە سیاسیەكانی كاری سەركردایەتی ئێستای كورد دەبێ گەڕانەوەی ناوچە دابڕاوەكان بێت

لە دوای روخانی رژێمی بەعس لە 2003، بەهۆی تێوەگلانی هێزە سیاسییەكانی عێراق بە جەنگی تائیفی و هەروەها بە هۆی ناكۆكییە ئیقلیمییەكان و بەدیاریكراوی ململانێی ئێران و عەربی سعودیەوە، هەلومەرجێكی گونجاو بۆ هێزە سیاسیەكانی كوردستانی عێراق رەخسا بۆ ئەوەی لە حكومەتی بەغدا پۆستی سەرۆك كۆمار و چەندین وەزارەتی گرنگ وەرگرن، سەدی حەڤدەی بودجەی گشتی عێراق بۆ هەرێمی كوردستان تەرخان كرا، بەڵام سەركردایەتی سیاسی هەرێم لەجیاتی پێداگری لەسەر مافی سیاسی، ئابوری، كۆمەڵایەتی، دیپلۆماسی، جەنگی و فەرهەنگی بۆ كورد، بەرژەوەندییە حزبی و بنەماڵەییەكانیان كرد بە ئەولەویتی خۆیان، لە هەلومەرجێكی وادا نەوشیروان مستەفا لە رێگەی نوسین و چاوپێكەوتن و دیدارەكانیەوە، پێنج ئەولەویەتی بۆ قۆناغی دوای روخانی رژێم دیاری كرد و داوای لە سەركردایەتی سیاسی كورد كرد بیكەن بە ستراتیژ و بەرنامەی كاری خۆیان، بەڵام ئەوان وەك جاری پێشو، بە بیانوی جیاجیا خۆیان لێ دزیەوە. لەپێناوی تێگەیاندنیان لە ساڵی 2006 كۆمپانیای وشەی دروست كرد و بە دروشمی "رەخنە بەزمانی گوڵ" هەوڵێكی میدیایی زۆردا، دیسانەوە گوێیان نەگرت، ساڵی 2009 بزوتنەوەی گۆڕانی دامەزراند و ئۆپۆزسیۆنێكی بەهێزی پەرلەمانی دروست كرد و ئەو ئەولەویەتانەی كرد بە پاكێجی ئیسلاحی و گوشارێكی زۆری كرد، بەڵام دیسانەوە دەسەڵات خۆی لێی دزیەوە، لە 2013 چوە ناو حكومەتەوە و ویستی بەهەرنرخێك بوە جێبەجێ بكرێن، بەڵام وەڵامی ئەوان داخستنی پەرلەمان و دەركردنی وەزیرەكانی گۆڕان بو.

 پیش كۆچی دوایی بە ساڵێك، بە دوای رێگەی دیكەدا دەگەڕا بۆ ئەوەی ئەو ئەولەیەتانە جێبەجێ بكرێن و هیچ نەبێ حوكمڕانیەكی جێگەی متمانەی خەڵك دروست بكرێ، بەڵام لە 19/5/2017 كۆچی دوایی كرد، كاری جێبەجێكردنی ئەو پێنج ئەولەویەتەی بۆ هەڵگرانی بیروباوەڕەكەی وەك وەسیەتێك لەنوسینێكدا بەجێهێشت؛ وا لەخوارەوە دەیانخەینەڕو :

یەكەم: ئەولەویەتی سیاسی:

 سەرەكی ترین ئەولەویەتی سیاسی بەلای نەوشیروان مستەفاوە بۆ ئەو قۆناغە وەك خۆی نوسیویەتی: "گێڕانەوەی ناوچە دابڕاوەكان" بو، نەوشیروان مستەفا دوای روخانی رژێم لە ساڵی ٢٠٠٣  پێی وابو: "كورد لە عیراق، لە پاش چەندین ساڵ خەبات و چاوەڕوانی هەلێكی مێژویی بۆ هەڵكەوت، بۆ ئەوەی هەندێ  لە خواستە سەرەكییەكانی، بە تایبەتی دیاریكردنی سنوری كوردستان، بچەسپێنێ"، بەڵام بڕیاربەدەستانی كورد لەجیاتی ئەوە: "چارەنوسی هەمو ئەو ناوچانەیان حەواڵەی سەرژمێرێكی دیاری نەكراو و، ریفراندۆمێكی "ئەنجام نەزانراو" كرد". ئەو رای وابو: "هیچ گەلێ بۆ سەندنەوەی پارچەیەك لە نیشتمانەكەی ڕاپرسی قبول ناكا"، بەڵام "سەركردایەتی كورد، "بەهۆی ململانێ ی حیزبیی ناوخۆیانەوە، بۆ رازی كردنی ئەمەریكا، ئەم هەلەی لە دەس دا".

بۆیە لە نوسینێكدا بە كورت و پوختی نوسیویەتی: "یەكێك لە ئەولەویەتە سیاسیەكانی كاری سەركردایەتی ئێستای كورد دەبێ گەڕانەوەی ناوچە دابڕاوەكان بێت".

پێی وابو  كوردستانێكی بەهێز پێویستی بە ئابورییەكی بەهێز هەیە و ئەو بودجە زەبەلاحەی كە لە عێراقەوە دێت بۆ كوردستان گەر بەشێوەیەكی دڵسۆزانە و زانستیانە خەرج بكرێت دەكرێ  كوردستانێكی خۆشگوزەرانی پێ دامەزرێنرێت. بۆیە لە رەخنەكانی بۆ سەركردایەتی سیاسی كورد نوسیویەتی: "ئەبوایە دامەزراندن و پتەوكردنی ژێرخانی ئابوری لە ئەولەویەتیاندا بوایە

لە دوای راپەڕینەوە خولیای سەرەكی نەوشیروان مستەفا دامەزراندنی دەسەڵاتێكی سیاسی  و ئیداری خزمەتگوزار و شەفاف بوە لە كوردستان، دوای روخانی سەدام لە ساڵی 2003 هەر لەو نوسینەدا دەڵێ: "دەبوایە دوای روخانی رژیمی بەعس و هاتنی ئەمەریكا بۆ عیراق، دیمۆكراتیزەكردنی هەرێمی كوردستان و بە چەسپاندنی فرەیی سیاسی، سەربەخۆكردنی دەسەڵاتەكانی داوەری و تەشریعی و تەنفیزی بكرێت بە ئەولەویەتی سەركردایەتی كورد".

دوەم: ئەولەویەتی ئابوری

رەخنەی دیكەی نەوشیروان مستەفا لە سەركردایەتی سیاسی كورد لە باشوری كوردستان كەمتەرخەمییان بو لە دروستكردنی ژێرخانێكی ئابوری پتەو. ئەو پێی وابو  كوردستانێكی بەهێز پێویستی بە ئابورییەكی بەهێز هەیە و ئەو بودجە زەبەلاحەی كە لە عێراقەوە دێت بۆ كوردستان گەر بەشێوەیەكی دڵسۆزانە و زانستیانە خەرج بكرێت دەكرێ  كوردستانێكی خۆشگوزەرانی پێ دامەزرێنرێت. بۆیە لە رەخنەكانی بۆ سەركردایەتی سیاسی كورد نوسیویەتی: "ئەبوایە دامەزراندن و پتەوكردنی ژێرخانی ئابوری لە ئەولەویەتیاندا بوایە، بە تایبەتی كە سەدی حەڤدەی بودجەی گشتی عیراق بۆ هەرێم تەرخان كرا".

سێیەم: ئەولەویەتی كۆمەڵایەتی

یەكێكی دیكە لە پرۆژەكانی نەوشیروان مستەفا دیزاینكردنەوەی كۆمەڵگای كوردی بو لە دوای كارەساتەكانی ئەنفال و هەڵەبجە، ئەو پێی وابو رژێمی سەدام لە ماوەی دەسەڵاتیدا بە شێوەیەكی بەرنامە بۆ داڕێژراو شیرازەی كۆمەڵگای كوردی تێكداوە. بۆ سەرلەنوێ رێكخستنەوەی كۆمەڵگای كوردی پێویست بە بەرنامەیەكەكی زانستی دەكات و دەبێ ئەولەویەتێكی دیكەی سەركردایەتی سیاسی كوردستان بریتی بێت لە: "نزیك كردنەوەی ئاستی گوزەرانی چینە جیاوازەكانی ناو كۆمەڵگای كوردی و كەمكردنەوەی جیاوازی نێوان شار و لادێ، نێوان هەژار و دەوڵەمەن، نێوان زەرەرمەندی ئەنفال و شۆڕش و هاوڵاتییانی ئاسایی".

نزیك كردنەوەی ئاستی گوزەرانی چینە جیاوازەكانی ناو كۆمەڵگای كوردی و كەمكردنەوەی جیاوازی نێوان شار و لادێ، نێوان هەژار و دەوڵەمەن، نێوان زەرەرمەندی ئەنفال و شۆڕش و هاوڵاتییانی ئاسایی

چوارەم: ئەولەویەتی فەرهەنگی

دوای راپەڕینی ١٩٩١ نەوشیروان مستەفا هەوڵێكی بێوچانی دەدا بۆ بونیادنانەوەی دامودەزگا ئەكادیمیەكانی كوردستان و سڕینەوەی ئاسەواری تەبعیس كردنی كایەی فەرهەنگی و كولتوری لە كوردستان، دامەزراندنەوەی زانكۆی سلێمانی و كردنەوەی ناوەندی گرنگیدان بە ئەرشیف و دیكۆمێنتە مێژویەكانی كردبو بە خەمی روناكبیرانی هاوڕێی. بەڵام ئەم  بەرنامەی ئەو دەیویست بۆ بەرزكردنەوەی كایەی فەرهەنگی، بەلاسایی كردنەوەی رژێمی بەعس لەلایەن حزبەكانی دەسەڵاتەوە بەرگێكی حزبیان بەبەردا كرد. بۆیە لەوبەرنامەیەی بۆ سەركردایەتی سیاسی كورد داینابو رەخنەی لێ گرتون و روبەڕو پێی وتون: "ئەبوایە بەرزكردنەوەی ئاستی زانستی زانكۆ و پەیمانگاكا و دامەزراندنی ناوەندی نیشتمانی رۆشنبیری و راگەیاندن و هونەر بكرێت بە ئەولەوێتێكی سەرەكی".

پێنجەم: ئەولەویەتی جەنگی

نەوشیروان مستەفا، بەكەڵك وەرگرتن لە ئەزمونی دورودرێژی ئیمارەتەكانی كوردستان و هێزە سیاسییەكان،  چی ئەو دەمەی لە شاخ بو، چی لە دوای راپەڕین و چی لەدوای روخانی سەدام،  پێی وابو هەمیشە بونی دو هێز یان زیاتری چەكداری، جگە لە یەكتركوشتن هیچی دیكەی لێناكەوێتەوە، بۆیە لەدیدارەكەی ساڵی 1991 راست و رەوان بە مامۆستا ع.عەبدولعەزیز دەڵێ: "من پێم باشە ئێوە، بە راستی زۆر زۆر تاكید لەسەر ئەوە بكەن كە حزبەكان ئیجبار بكەن پێشمەرگە یەك بخەن، هێزی پێشمەرگە تەوحید بێ، وە بكرێ بە جەیشێ بۆ هەمو كورد، دیفاعی لە حدودی كورستان پێ بكرێ". ئەو دەم كەس گوێی لێنەگرت، شەڕی ناوخۆ دروست بو، كوردستان بو بە مەیدانی رمبازی هێزە ئیقلیمییەكان و هێزە سیاسییە چەكدارەكانیش بون بە بازیچەی دەستیان.

ئەبوایە بەرزكردنەوەی ئاستی زانستی زانكۆ و پەیمانگاكا و دامەزراندنی ناوەندی نیشتمانی رۆشنبیری و راگەیاندن و هونەر بكرێت بە ئەولەوێتێكی سەرەكی

دوای روخانی سەدام، ئەم مەترسیەی نەوشیروان بۆ یەكنەخستنی هێزە چەكدارەكان لە چەندین پرۆژەدا درا بە بەرپرسە باڵاكانی كورد، بەڵام لەمەشدا چەندین بیانویان بۆ یەكنەخستنی هێنایەوە، ئەو دواتر بە حەسرەتەوە دەنوسێ: "ئەبوایە گۆڕینی هێزی پێشمەرگە بوایە لە هێزێكی حیزبی هەژارەوە بۆ هێزێكی نیزامی عەسری لە روی عەقیدەی عەسكەری و چەك و رێكخستن و پێكهاتەوە".

لە دوایین هەڵسەنگاندنی كاك نەوشیروان بۆ گوێ نەدانی سەركردایەتی سیاسی كورد بەو ئەولەویەتانەی كە ئەو بۆی دیایر كردون نوسیویەتی: "بەڵام سەركردایەتی هەردو حیزب كەمترین بایەخیان بەم ئەولەویاتانە دا، بەڵكو ئەولەویەتی ئەوان بو بە ستراتیجی خۆ قایمكردن و، بۆ ئەو مەبەستەش تەرخانكردنی هەمو ئیمكانیات و توانای تازەپەیدا بوی ئابوری، بازرگانی، سیاسی، دیپلۆماسی، قانونی، جەنگی لە سەر ئاستی هەرێم و عیراق و لە سەر ئاستی ئیقلیمی و ناودەوڵەتی بۆ قایمكردنی دەسەڵاتی حیزبی خۆیان و، چەسپاندنی حوكمڕانی هەتاهەتایی خۆیان".

نەوشیروان مستەفا كۆچی دوایی كرد، لە دوای خۆی لە رێگەی ئەم نوسینەوە، وەسیەتە پێج خاڵیەكەی كە جێبەجێكردنی ئەو ئەولەیەتانەیە، بۆ هاوبیرەكانی بەجێ هێشتوە، باشترین وەفا بۆی بەدیهێنانی ئەو ئەولەویەتانەیە و لەسەروی هەموشیانە گەڕانەوەی كەركوك و ناوچە دابەڕاوەكانی كوردستانە.




تۆڕی هەواڵی ژیان بەرپرس نییە لە ناوەڕۆکی ئەم نوسینە