برینێک کە مێژووی هەژاند
هەموو ساڵێک لەگەڵ هاتنی وەرزی بەهار و تێپەڕبوونی شازدە ڕۆژ بەسەر مانگی ئاداردا، نەتەوەیەک لە سەرتاسەری جیهان دەوەستێت و ڕوو دەکاتە شارێک کە بووەتە چەق و چەقی ئازارەکانی. هەڵەبجە، ئەو ناوە تەنها ئاماژە نییە بۆ جیوگرافیایەکی دیاریکراو، بەڵکو گوزارشتە لە مێژوویەکی پڕ لە ستەم، لە هاواری بێدەنگیی پێنج هەزار مرۆڤ و لە تاقیکردنەوەی ویژدانی مرۆڤایەتی لە سەدەی بیستەمدا. ئەمساڵ کە یادی ئەم کارەساتە دەکەینەوە، پێویستە لە هەموو کات زیاتر قووڵتر لە ڕەهەندەکانی ئەم "ژینۆسایدە" بڕوانین.
١. ڕۆژژمێری مەرگ: ١٦ی ئاداری ١٩٨٨
لە نیوەڕۆیەکی باراناوی و بەهاریدا، کاتێک خەڵکی هەڵەبجە سەرقاڵی ژیانی ئاسایی خۆیان بوون، ئاسمانی شارەکە بە فڕۆکە جەنگییەکانی ڕژێمی بەعس تەنیرا. لەبری بۆمبی تەقینەوە، ئەمجارە "مەرگی سپی" لە ئاسمانەوە باری. تێکەڵەیەک لە گازە ژەهراوییەکانی وەک (خەردەل، سارین، و تابوون) بەسەر گەڕەک و کۆڵانەکاندا بڵاوکرایەوە.
شایەتحاڵەکان باس لەوە دەکەن کە بۆنێکی وەک "سێوی گەییو" یان "سیر" باڵی بەسەر شارەکەدا کێشا. مرۆڤەکان، باڵندەکان، و تەنانەت ئاژەڵەکانیش لە چەند چرکەیەکدا هەناسەیان لێ بڕا. دیمەنی کۆڵانەکانی هەڵەبجە گۆڕا بۆ تابلۆیەکی جەرگبڕی مەرگی بە کۆمەڵ؛ دایکانێک کە منداڵەکانیان لە ئامێزدا بوو، باوکانێک کە هەوڵیان دەدا بە جەستەی خۆیان منداڵەکانیان بپارێزن، بەڵام ژەهرەکە لە هەموو بەربەستێک بەهێزتر بوو.
٢. ڕەهەندی یاسایی و سیاسی: تاوانێک دژی مرۆڤایەتی
کیمیابارانی هەڵەبجە تەنها ھێرشێکی سەربازی نەبوو، بەڵکو بەشێک بوو لە پڕۆسەیەکی سیستەماتیک بۆ لەناوبردنی نەتەوەی کورد (ئەنفال). لە ڕووی یاسای نێودەوڵەتییەوە، ئەم کارەساتە ھەموو مەرجەکانی "جینۆساید"ی تێدایە.
بەداخەوە، لە کاتی ڕووداوەکەدا، جیھانی ناوەندی و زلھێزەکان لەبەر بەرژەوەندییە سیاسی و ئابوورییەکانیان بێدەنگییان ھەڵبژارد. کۆمپانیا گەورەکانی ڕۆژئاوا و ڕۆژھەڵات کە کەرەستەی کیمیاییان بە ڕژێمی بەعس فرۆشتبوو، ھاوبەشی ئەم تاوانە بوون. ئەمڕۆ ئەرکی حکومەتی ھەرێم و عێراقە کە لە دادگا نێودەوڵەتییەکاندا ئەم دۆسیەیە بە زیندوویی بھێڵنەوە و داوای قەرەبووی مادی و مەعنەوی بۆ قوربانیان بکەن.
٣. برینە بەردەوامەکان: ژیان لەژێر سێبەری ژەھردا
کارەساتی ھەڵەبجە لە ساڵی ١٩٨٨ کۆتایی نەھات. ھەتا ئێستاش، سەدان خێزان ھەن کە بەدەست شوێنەوارە درێژخایەنەکانی چەکی کیمیاییەوە دەناڵێنن. نەخۆشییەکانی کۆئەندامی ھەناسە، شێرپەنجە، و کێشە دەروونییەکان بەشێکن لە ژیانی ڕۆژانەی بەرکەوتووان.
جگە لەوەش، پرسی "منداڵە ونبووەکانی ھەڵەبجە" یەکێکی ترە لەو برینە کراوانەی کە ساڵانە لەم یادەدا دەکوڵێتەوە. ئەو منداڵانەی لە کاتی ئاوارەیی و ھێرشەکەدا لە کەسوکاریان دابڕان و ئێستا لە وڵاتانی دراوسێ یان لە ناوخۆدا بەدوای ناسنامەی ڕاستەقینەی خۆیاندا دەگەڕێن، گەورەترین بەڵگەی ئەو کارەساتە مرۆییەن.
٤. ھەڵەبجە وەک پارێزگا: لە خەمەوە بۆ ئاوەدانکردنەوە
بڕیاری بە پارێزگاکردنی ھەڵەبجە ھەنگاوێکی گرنگ بوو، بەڵام تەنھا ناو بەس نییە. ھەڵەبجە پێویستی بە ئاوڕدانەوەی جددی ھەیە لە ڕووی ژێرخانی ئابووری، تەندروستی و پەروەردەییەوە. شاری شەھیدان دەبێت ببێتە شارێکی نموونەیی کە گەشتیاران و لێکۆڵەرانی جیھان ڕووی تێبکەن بۆ ئەوەی بزانن چۆن گەلێک لەناو خۆڵەمێشەوە جارێکی تر ھەستایەوە.
٥. وانەکانی ھەڵەبجە بۆ داھاتوو
ئەم یادە دەبێت ببێتە وێستگەیەک بۆ پێداچوونەوە بە یەکڕیزیی نەتەوەییماندا. دوژمنانی کورد لە مێژوودا جیاوازییان لە نێوان ھیچ چین و توێژ و لایەنێکی کورددا نەکردووە؛ ژەھرەکەی ھەڵەبجە ھەمووانی پێکەوە خنکاند. بۆیە:
* یەکدەنگی سیاسی: تەنھا گەرەنتییە بۆ ئەوەی کارەساتی ھاوشێوە دووبارە نەبنەوە.
* ھۆشیاری نەتەوەیی: پێویستە نەوەی نوێ بزانێت کە ئەم ئازادی و قەوارەیەی ئێستا ھەیە، بە چ نرخێکی گران بەدەست ھاتووە.
* پەیامی ئاشتی: ھەڵەبجە دەبێت ببێتە پایتەختی ئاشتی، بۆ ئەوەی بە جیھان بڵێین: ئێمە گەلێکین ژیانمان خۆشدەوێت، بەڵام ھەرگیز ژێردەستەیی قبوڵ ناکەین.
کۆتایی: مەشخەڵێک کە ناکوژێتەوە
لە کۆتاییدا، سەری ڕێز و نەوازش بۆ پێنج ھەزار گوڵی وەریوی ھەڵەبجە و تەواوی شەھیدانی کوردستان دادەنەوێنین. ھەڵەبجە نەمرد، بەڵکو بووە ڕۆحی نەتەوەیەک. ھەتا کوردێک مابێت، ھەتا چیاکانی کوردستان مابن، ناوی ھەڵەبجە وەک مەشخەڵێکی داگیرساو لە ویژدانی مێژوودا دەمێنێتەوە.
با ئەم یادە بکەینە دەرفەتێک بۆ پەیمان نوێکردنەوە لەگەڵ نیشتمان؛ کە ھەرگیز ڕێگە نادەین مێژووی خوێناوی دووبارە بێتەوە و ھەمیشە پارێزەری ئەو خاکە دەبین کە بە خوێن و ژەھر ئاودراوە.